Column: De geest van verdraagzaamheid

Column: De geest van verdraagzaamheid

Naar aanleiding van het Pinksterfeest schreef Klaas Douwes een column over verdraagzaamheid in historisch perspectief.

‘Als iemand tegenwoordig in leven wil blijven, is het nodig dat hij zoveel geloven en godsdiensten heeft als er steden en sekten zijn. Zoals iemand die op reis is zijn geld van dag tot dag moet wisselen, want het geld dat hier goed is, heeft elders waarde.’

Die laatste zin verraadt dat dit citaat van vóór de euro stamt. Om precies te zijn werd het 463 jaar geleden opgeschreven door Sebastian Castellio. Het was halverwege de zestiende eeuw, een tijd van bloedige godsdiensttwisten. De Reformatie had een crisis veroorzaakt in het christendom en waar crisis heerst, daar nemen mensen hun toevlucht tot zekerheden. Zowel de katholieken als de protestanten claimden het bezit van de waarheid. Ze schuwden het gebruik van geweld niet om dat er bij hun tegenstanders in te rammen. Europa stond in brand, maar helaas niet met vlammen van de Geest. Het onderlinge begrip, dat zo wezenlijk is aan het Pinksterverhaal, was ver te zoeken.

Eén van de hoofdplaatsen van de Reformatie was Genève. Daar zwaaide de hervormer Johannes Calvijn de scepter. Hij voerde een streng bewind, dat uiteenliep van een verbod op dansen en kaartspelen tot het doordrukken van bijbelse kindernamen. Het protestantisme was nog maar net nieuw en zeer divers, wat het kwetsbaar maakte voor de rooms-katholieke ‘tegenreformatie’.

Calvijn probeerde daarom meer eenheid te kweken, zowel in belijdenis als wandel. Te midden van de zestiende-eeuwse chaos zocht Calvijn naar een nieuw vast fundament. Nog altijd kun je in Genève moeilijk om de kerk van Calvijn heen, de Cathédrale Saint-Pierre. Maar ergens, onopvallend achter een bushokje staat er nóg een monument van een theoloog uit de tijd van de Reformatie. Namelijk voor Michael Servet.

Hij was de ontdekker van de kleine bloedsomloop, maar dat is niet de reden voor de gedenksteen. Het kent een tragischere voorgeschiedenis. Servet verwierp het dogma van de drie-eenheid. Hij had, zonder tussenkomst van de kerk, zelf de bijbel gelezen en meende dat het leerstuk geen bijbelse papieren had. Bovendien vond Servet het niet stroken met de logica, want één is één en één is drie. Dit schoot Calvijn in het verkeerde keelgat. Servet werd aangeklaagd, wat resulteerde in een gruwelijk vonnis: levende verbranding.

Je kunt het voorval afdoen als ‘zo ging dat in die dagen nou eenmaal’, maar dat vind ik te kort door de bocht. Want ook toen klonken er al protestgeluiden. Uiteraard ging niemand de straat op met borden als ‘Je suis Servet’. Wél leidde het tot een bijzonder pleidooi voor religieuze tolerantie, waaruit het citaat hierboven komt.

De auteur ervan was Sebastian Castellio, die met recht een voorloper van de huidige vrijzinnigheid kan worden genoemd. Zijn punt vatte hij in één zin samen, krachtig in alle eenvoud: ‘Het doden van een mens is niet het verdedigen van een dogma, het is het doden van een mens.’ Aan het eind van zijn leven schreef Castellio De kunst van het twijfelen. Geveinsde religieuze zekerheden boden volgens hem geen oplossing, maar waren juist de oorzaak van een hoop ellende. In de twijfel zag Castellio daarom hét medicijn tegen de kwalen van zijn tijd. De meeste theologische twistpunten blijven nu eenmaal onbeslist, meende hij. Alleen door twijfel kun je de mogelijkheid tot gesprek openhouden. Dogma’s waren voor Castellio bovendien bijzaak. Die eindeloze strijd over de leer leidde volgens hem enkel af van de kern van het geloof: de naastenliefde.

De woorden van Castellio klinken nog altijd opvallend fris en actueel. In zijn levensverhaal is bovendien een pinkstervlammetje te ontwaren. Want het is het verhaal van elkaar werkelijk proberen te verstaan. Hoe geestdodend een tijd en plaats dan ook kunnen zijn, de Geest blijft altijd ergens waaien en vindt altijd wel een weg tussen de regels door.

Ik wens u een verdraagzaam en geestverruimend Pinksteren!

Klaas Douwes
Predikant van de Regentessekerk in Apeldoorn

Deel dit

Steun de VVP

Laat de vrijzinnige vlinder vliegen.

WORD DONATEUR

Zoeken

Contact

Vereniging van Vrijzinnige Protestanten
Joseph Haydnlaan 2a 
3533 AE Utrecht                       
030-8801497
info@vrijzinnig.nl
Klik hier voor meer contactgegevens

twitter310facebook

   

 



Column

  • Column: Lichtheid van geloven

    Stephan de Jong kijkt in de Adventstijd naar afbeeldingen van engelen: van hun kinderlijkheid kunnen we wel wat leren.