Rembrandt en Vondel waren vrijzinnig

Rembrandt en Vondel waren vrijzinnig

Als Rembrandt en Vondel tegenwoordig geleefd hadden, zou je ze vrijzinnig kunnen noemen.

Gerda Hoekveld schreef het boek Sprekende spiegels over de manier waarop de twee bekende kunstenaars zich verzetten tegen de contraremonstratse (=orthodoxe) stadhouder Frederik Hendrik.

Vier vragen aan theologe Gerda Hoekveld

In het boek laat u zien hoe de schilder Rembrandt en de dichter Vondel kritiek uitten op de orthodox-christelijke koers die er op dat moment in de Republiek werd gevoerd.Waarom voerden de kunstenaars actie? 

In 1618-1619 vond een staatsgreep plaats en grepen de contraremonstranten ten koste van de remonstranten de macht. 

Vondel greep de pen; Rembrandt zijn penseel en etsnaald en mengden zich daarmee in het publieke debat. Zoals iedereen kozen ook zij partij. Daar was in Amsterdam geen ontkomen aan. Zij kozen de partij van Hugo de Groot, de partij van de vrede. Voor hen was de contraremonstrantse en zeer oorlogszuchtige stadhouder Frederik Hendrik onacceptabel. De toneelstukken van Vondel uit de dertiger jaren – waaronder de Gysbrecht, dat is opgedragen aan Hugo de Groot– getuigen daarvan. In die diezelfde tijd serveert Rembrandt de stadhouder af in enkele van zijn schilderijen en vereert hij Hugo de Groot in zijn etsjes.

Op wat voor manier probeerden zij hun tegenstanders zwart te maken? 

Zwart maken is niet het juiste woord. Daarvoor waren beide kunstenaars te erudiet. Zij maakten dankbaar gebruik van populaire bijbelverhalen en klassieke mythen en bewerkten die zo, dat iedereen de eigentijdse slechterikken en bevrijders in de bijbelse en klassieke personages kon herkennen. Dat was in het geval van Vondel de reden dat zijn stukken niet mochten worden opgevoerd. In geval van Rembrandt vereiste dit van de kijkers dat zij beeldtaal konden ‘lezen’. Men moest oog hebben voor de manier waarop hij afweek van de traditionele – vaak in boeken vastgelegde vormgeving ervan. Gelukkig voor hem verstonden de meeste contraremonstranten geen beeldtaal meer. 

Zijn Rembrandt en Vondel in hun acties geslaagd?

Hugo de Groot is drie jaar voor de vrede van Munster (1648) gestorven; Frederik Hendrik heeft die vrede ook niet meegemaakt – hij zou tegen geweest zijn. Maar zijn zoon, Willem II heeft in 1650 meteen weer een staatsgreep gepleegd, Amsterdam belegerd en de burgemeesters in slot Loevestein opgesloten. Rembrandt en Vondel waren getuigen. Maar gelukkig voor Amsterdam en de ‘staatse’, remonstrantse partij stierf de stadhouder aan de pokken en werd het beleg opgeheven en keerden de burgemeesters terug. Toch bleef de situatie zo gespannen dat deze ontplofte met de tweede politieke moord – die op de republikeinse gebroeders de Witt in 1672. Rembrandt heeft dit dieptepunt niet mee hoeven maken; Vondel wel. Dus zijn hun acties geslaagd? Nee. 

Kun je Rembrandt en Vondel met hun anti-orthodoxe acties vrijzinnig noemen? 

Vondel heeft de consequentie getrokken uit Hugo de Groots pleidooi voor het herstel van de eenheid van de Kerk van Christus en is katholiek geworden. Hij koos dus ook voor een schuilkerk en is in de context van die tijd dus vrijzinnig. Rembrandt is zeker vrijzinnig gebleven – maar dan wel van het multiculturele soort dat zich ophield in Rijnsburg: joden (onder wie Spinoza), remonstranten, doopsgezinden en antitrinitariërs die in de ogen van zowel de Jezuïeten als de contraremonstranten de allerergste ketters waren. Rembrandt spot met de dogma’s die hoogheilig zijn voor zowel de katholieken als de contraremonstranten. Voor de ethische kant van Jezus had hij echter een bewonderend oog.

Dus zijn Vondel en Rembrandt vrijzinnig te noemen? Ja, maar dat begrip was in die tijd net als nu voor velerlei uitleg vatbaar.

 Het boek Sprekende spiegels is hier te bestellen

Deel dit

Steun de VVP

Laat de vrijzinnige vlinder vliegen.

WORD DONATEUR

Zoeken

Contact

Vereniging van Vrijzinnige Protestanten
Joseph Haydnlaan 2a 
3533 AE Utrecht                       
030-8801497
info@vrijzinnig.nl
Klik hier voor meer contactgegevens

twitter310facebook

   

 



Column

  • Column: Religie... Stop er mee!

    Wim Jansen zou wel van religie afwillen. Hij wil het niet vervangen door plat materialisme, maar door een derde weg.