Column: Darwin, Einstein en het mysterie van Pasen

Column: Darwin, Einstein en het mysterie van Pasen

De wetenschappelijke inzichten van Darwin en Einstein hebben er volgens Karl van Klaveren voor gezorgd dat we meer oog hebben voor het mysterie. 

Charles Darwin veranderde ons wereldbeeld totaal. Want onze cultuur is pas echt geseculariseerd sinds zijn evolutietheorie de wereld veroverde. Maar daardoor kunnen we de betekenis van Pasen wel beter begrijpen.

Door Darwin werd het geloof in een Schepper overbodig. Hij toonde aan dat creatie van soorten verloopt via natuurlijke selectie. Velen denken dat Darwin een atheïst was, net als zijn bekende ‘promotor’ Richard Dawkins. Maar Darwin was agnost – en dat is toch iets anders.

Vlak na de verschijning van The origin of species in 1859 schreef Darwin een brief aan een Amerikaanse botanicus, waarin we lezen: ‘Wat betreft de theologische kant van de zaak. Dat heb ik altijd moeilijk gevonden. Ik ben verbijsterd. Ik heb geen atheïstische intenties met mijn werk. Maar ik moet toegeven dat ik minder duidelijk dan anderen – en dan ik zelf zou willen – een plan of goede bedoelingen zie in de wereld. Er is zoveel lijden. Ik kan me eenvoudig niet voorstellen dat een goede almachtige God de sluipwesp heeft geschapen met de bedoeling dat hij zich voedt met de levende lichamen van rupsen ... Anderzijds vind ik het ook onbevredigend om dit wonderbaarlijke universum te aanschouwen en tot de conclusie te komen dat het het resultaat is van brute kracht. Ik heb de neiging om dit alles te zien als voortgekomen uit wetten met een vooropgezette bedoeling, waarbij de details – goed of slecht – worden overgelaten aan de werking van wat wij toeval mogen noemen. Niet dat deze gedachte mij ook maar enigszins bevredigt. Want ik ben er diep van doordrongen dat het hele onderwerp voor het menselijk verstand niet te bevatten is ... Laat ieder mens hopen en geloven wat hij kan. Inderdaad ben ik het met je eens dat mijn inzichten niet noodzakelijk atheïstisch zijn. Maar hoe meer ik erover denk, hoe meer ik verbijsterd ben.’

Een agnost zegt ‘niet te weten’ (a-gnosis) of er een God bestaat. Hij/zij is eenvoudig verbijsterd over het mysterie van dit bestaan. Er zijn ook ‘religieuze agnosten’. Dat zijn mensen die de verwondering als een vorm van religie zien.

Albert Einstein was zo iemand. Hij schreef in zijn boekje The world as I see it (1949): ‘De diepste ervaring die een mens kan hebben is het gevoel voor mysterie. Het is de dragende emotie van ware kunst en wetenschap. Iemand die dit gevoel niet kent, geen verwondering meer kent, is zo goed als dood. Voelen dat er achter alles wat we ervaren iets is wat niet te bevatten is, maar waarvan de harmonie en schoonheid ons raken, dat is ware religiositeit. In die zin ben ik een diep religieus mens.’

Begrijpen vond Einstein belangrijk, maar hij wist ook dat elk antwoord nieuwe vragen oproept en dat we de waarheid nooit zullen bezitten. Wetenschap vergroot het geheimenis, zoals ook vermenigvuldiging de uitkomst exponentieel vergroot. Geen mens ontkomt aan de socratische wijsheid dat we ten diepste ‘niet weten’.

Goed beschouwd is zelfs de ‘nieuwe atheïst’ Richard Dawkins agnost. Natuurlijk, hij doet soms alsof hij alles weet. Zo prijst hij de natuurlijke selectie als een wonderschoon evolutionair principe dat alles verklaart. Maar tegelijkertijd toont hij zich bezorgd over de wreedheid ervan. In deel 2 van zijn schitterende documentaire The Genius of Charles Darwin zegt Dawkins – zoekend naar een verklaring voor het altruïsme – de mens te beschouwen als de enige soort die de wreedheid van de evolutie doorziet en zich daar terecht tegen verzet door de natuur te willen verbeteren.

Het menselijk bewustzijn als verzet tegen de natuur: is dat niet een diep religieus thema? Wetenschappelijk gezien kunnen we de wreedheid van de natuur eenvoudig constateren, maar emotioneel en moreel lukt ons dat minder goed. Ook Dawkins kan het niet over zijn hart verkrijgen om de natuur te laten voor wat hij is. Ja, gaan liefde en het verlangen naar vrede niet toch dieper dan ‘survival of the fittest’ en ‘struggle for life’? Misschien is ons verzet tegen de natuur wel heel natuurlijk.

Zegt het mysterie van Pasen niet iets dergelijks? Doet ook de lente ons niet vermoeden dat niet de dood het wezenlijke is van de natuur, maar het leven?

Karl van Klaveren
Predikant van de Houtrustkerk in Den Haag en de Adventskerk in Zoetermeer

Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe artikelen? Abonneer u nu op de nieuwsbrief

Deel dit

Nieuwsbrief

Wilt u op de hoogte blijven van het laatste nieuws? Abonneer u op de

NIEUWSBRIEF

Zoeken

Contact

Vereniging van Vrijzinnige Protestanten
Joseph Haydnlaan 2a 
3533 AE Utrecht                       
030-8801497
info@vrijzinnig.nl
Klik hier voor meer contactgegevens

twitter310facebook

   

 



Agenda

21 Okt 2018
Haren Witte Kerkje

Zang en gitaar door Martijn van Kogelenberg


25 Okt 2018
Boskoop Vrijzinnig Protestantse Kerk

Zang en gitaar door Martijn van Kogelenberg


25 Okt 2018
Oudshoornse Kerk

Lezing 'Het Evangelie volgens Vincent van Gogh'


Column

  • Column: Vergeten martelaar

    Naar aanleiding van het laatste nieuws over de moord op de IKON-journalisten in 1981, dacht Karl van Klaveren weer aan ruim dertig jaar geleden.