'Liturgie kan ook niet-kerkelijk zijn'

'Liturgie kan ook niet-kerkelijk zijn'

‘Heb je een supergespecialiseerde opleiding nodig om liturgie te kunnen begrijpen?’

Dat vroeg pionier Arjette Kuipers zich af tijdens een studiedag over liturgie van Op Goed Gerucht.

De centrale vraag tijdens deze studiedag was: Waarom vieren? Waarom doen we wat we doen? Deze vraag hield blijkbaar veel voorgangers bezig, want ruim honderd predikanten, kerkelijk werkers en pioniers kwamen op de studiedag af die plaatsvond in de Bergkerk in Amersfoort. Ook de VVP was nauw betrokken bij de voorbereiding van deze studiedag.

De dag begon met vijf voorgangers die in korte pitches uitlegden op welke manier zij liturgie toepassen. Rolinka Klein Kranenburg, predikant in Amersfoort: ‘Liturgie is voor mij ruimte scheppen voor beleving’. Haar gemeente komt samen in een theaterzaal. Aanvankelijk met een redelijk traditionele liturgie, totdat Rolinka zich afvroeg: ‘Wat raakt nog aan de spirituele behoefte van de kerkgangers?’. Samen met haar gemeente ging ze op zoek naar nieuwe vormen waarbij alle zintuigen aan bod komen.

Het is totaal anders dan de viering van Netty de Jong, predikant in de Domkerk van Utrecht. Daar vinden hoogliturgische vieringen plaats. ‘Want daarin vieren we de opstanding van Christus’. Dat verdraagt volgens haar geen losheid: alles staat vast en is geregisseerd. ‘We zien dat veel jongeren zich tot deze vorm voelen aangesproken, juist vanwege de kwaliteit en het belijdende karakter van de liturgie’.

De remonstrantse predikant Peter Korver uit Hilversum vertelde dat in zijn gemeente aanvankelijk wat weerstand was tegen liturgie. Het ging toch om de preek? De kerkdienst was erg cognitief en weinig gericht op ervaring. Daar is verandering in gekomen door maaltijdsvieringen. Niet volgens de strakke Avondmaalsliturgie, maar losser georganiseerd, als een plek van samenkomst, waar mensen verbinding zoeken met elkaar en God.

Arjette Kuipers is pionier in Amsterdam. Zij had nooit veel met liturgie, ze begreep het niet. Totdat ze in haar pioniersplek op haar eigen manier liturgie ging vormgeven. Ze gaat niet voor in kerkdiensten, maar meent dat er ook sprake is van liturgie tijdens wandelingen, maaltijden en andere vormen van samenkomst. ‘Liturgie is een middel om een heilige, innerlijke ruimte te betreden waar we ons verbonden voelen met een groter geheel.

De laatste pitch was van Sytze Ypma, predikant in Franeker. Ook voor hem kan liturgie overal plaatsvinden, zeker op plekken en momenten waar sprake is van een bepaalde gelaagdheid. Liturgie is voor hem dan steeds verder afdalen naar de heilige plek. De plek waar we - zoals hij dat met mythische bewoordingen zei - ‘veranderen van vlees in vis’.

De bekende theoloog en dichter Sytze de Vries reageerde op de verschillende vormen. Niet omdat hij een autoriteit is op het gebied, zo zei hij zelf. Hij wilde vooral vragen stellen. In zijn lezing werd duidelijk dat hij het gevoel had dat liturgie in het beklaagdenbankje zit. Dat velen er vanaf willen omdat het niet meer van deze tijd zou zijn.

Hij reageerde op een voorganger die had gezegd dat mensen liturgische taal niet meer verstaan en dat het daarom beter is om alledaagse woorden te gebruiken. De Vries vroeg zich daarop af: ‘Is er dan een verschil tussen die twee? Is het een tegenstelling?’

Ook het verwijt dat liturgie elitair wordt gevonden, wees hij van de hand: ‘Dat hangt er maar net vanaf hoe je het presenteert’. De diepere betekenis van liturgie moet je je toe-eigenen volgens hem, net zoals je ook spelregels en de regels in het verkeer moet leren.

Liturgie is volgens hem eeuwig schipperen tussen traditie - je zelf plaats in een lange rij voorgangers - en vernieuwing. ‘Veranderingen in de liturgie kunnen heftige beroeringen opleveren. Mensen zijn gewoontedieren. We doen het altijd al zo, zeggen mensen. Maar geen enkele liturgie is altijd zo geweest. Zij is altijd aan verandering onderhevig. Zij heeft altijd gevaren onder de vlaggen van traditie en vernieuwing. Op elke traditie volgt vernieuwing en elke vernieuwing wordt traditie’.

Het staat in relatie tot de citaat waar De Vries zijn toespraak mee was begonnen. Het was van de bekende liturg Boendermaker: ‘In de liturgie is alles geoorloofd, als je maar precies weet waarom je het doet’. Daarom kan iedereen voor zich bepalen wat hij of zij doet en kun je er ook voor kiezen om juist vast te houden aan de bekende liturgische vormen.

Na de toespraken gingen de aanwezigen uiteen om in workshops verder te spreken over liturgie om te ontdekken welke oude en nieuwe vormen allemaal mogelijk zijn. Want liturgie - zo bleek uit alle toespraken - is nog altijd springlevend.

Deel dit