Ruimzinnig pionieren: Wat is de kerk?

Ruimzinnig pionieren: Wat is de kerk?

Pionieren verhoudt zich op een bepaalde manier tot de kerk, maar wat is de kerk eigenlijk? En kun je eigenlijk wel spreken van een onderscheid tussen die twee?

‘Pionieren staat soms dichterbij wat de kerk zou moeten zijn, dan wat het instituut kerk zelf soms is,’ aldus Wilma Hartogsveld, predikant en pionier van de protestantse gemeente de Vierplek onder de rook van Nijmegen.

Onderstaand interview verscheen in het boek 'Ruimzinnig pionieren' waarin pioniers vertellen op wat voor manier ze te werk gaan: hoe is het om in de ruimzinnigheid te pionieren? Wat doet dat met hun geloof? Wat willen ze bereiken? Het boek bevat naast deze praktijkverhalen ook veel theorie over het pionieren dat sinds enkele jaren zeer populair is in de Protestantse Kerk. Het boek is een product van theologenbeweging Op Goed Gerucht en de VVP. Het kost € 15 en is te verkrijgen via Uitgeverij Van Warven.

Wat is ‘kerk’ voor jou?

Voor mij is ‘kerk’ de verzameling, of de beweging, van mensen die op basis van een verhaal en een gedeeld visioen met elkaar proberen te werken aan een betere wereld en dat visioen tot verstaan willen brengen voor vandaag. Het is een beweging van mensen die door de eeuwen heen gaat: al duizenden jaren zijn mensen met dat verhaal bezig en stellen ze zich de vraag wat ze daarmee kunnen in hun eigen leven. Ik ben ervan overtuigd dat dat steeds in de context van de tijd gebeurt, in een verschijningsvorm die het beste aansluit bij de tijdsgeest. In de tijd van Paulus waren dat misschien huisgemeenten, jarenlang waren het kerkdiensten op zondag en misschien is het nu tijd voor iets anders. Het is dus niet gebonden aan een vaste vorm.

De kerk is dus niet enkel het stenen gebouw of alle regels in de kerkorde. Het is ook zeker niet enkel de zondagse eredienst. Ik ben er zelfs van overtuigd dat die verschijningsvorm zijn langste tijd wel heeft gehad.

Voor mijn geloof heb ik de ontmoeting met mensen nodig. Anderen die met dezelfde verhalen bezig zijn, ermee worstelen, het vorm willen geven. Zonder dat verzandt het bij mij. Dan is het fijn en handig dat je weet dat je op zondagochtend wel ergens terecht kunt, waar je ook bent. In je eigen kerk of als je op vakantie bent in een andere. Toch ben ik er van overtuigd dat de eredienst slechts een middel is, niet het doel. Want het gaat erom dat mensen geraakt worden door het verhaal en ermee aan de slag gaan.

Jammer genoeg kijken kerkbesturen vooral naar hoeveel mensen er op zondagochtend in de kerk zitten. Dat is de graadmeter voor het succes. En als er gesprekken zijn over kerkfusies, heeft iedereen het altijd over het behoud van de kerken, nooit over het levendig doorgeven van het geloof. Het is volgens mij een achterhaalde visie van de kerk als je blijft focussen op de eredienst.

Het is dus belangrijk om op zoek te gaan naar nieuwe verschijningsvormen. In onze pioniersplek zijn we bezig met het project ‘kletskop’. Met elkaar in gesprek gaan in het café. Dat past bij deze tijd. Of het een duurzame vorm is, weet ik nog niet, maar het kan zijn dat over vijftig jaar een deel van wat we nu kerk noemen, omgevormd is tot pop up ontmoetingsplekken.

Hoe verhoudt het pionieren zich dan tot de kerk?

Pionieren staat soms dichterbij wat de kerk zou moeten zijn, dan wat het instituut kerk zelf soms is. De corebusiness is toch bezig zijn met het verhaal? Dat we elkaar blijven enthousiasmeren en stimuleren om aan de slag te gaan met het visioen en een goede manier van leven te vinden?

Je kunt je afvragen of de eredienst nog wel hierbij aansluit. Slechts een klein deel van de gemeenteleden gaat op zondag naar de kerk.

Misschien is de eredienst een gestolde werkelijkheid die wel waarde heeft, maar niet het beste beantwoordt aan wat de kerk wil en zou moeten doen. Ik hou van de eredienst en de muziek die erbij klinkt. Ik waardeer het gebouw enorm en ga met plezier in diensten voor, maar als dat het enige is wat de kerk wil zijn, dan is dat enorme armoede.

De kerkdienst wil ik niet afschaffen, maar het is niet goed om alleen daar op te focussen. Er zijn nog zoveel andere dingen mogelijk. Daarom wil ik geen onderscheid maken tussen kerk en pionieren. Het hoort bij elkaar.

Pionieren is nog veel te veel een rariteit van de kerk. Je hebt de gewone kerk en daarnaast de pioniersplekken. Het is toch raar dat de kerk niet zegt: ‘We moeten pionieren om kerk te zijn’.

Heeft God de kerk nodig?

Het heilige gebeurt overal. God is niet alleen te vinden in het kerkgebouw op zondagochtend, maar overal waar mensen elkaar werkelijk ontmoeten, al dan niet bewust als medeschepsel van God.

Ik denk dat God werkelijkheid wordt, wanneer mensen gehoor geven aan de stem van dat visioen. Er is niet zoiets als een God die los van ons bestaat. Zonder onze ontmoetingen en dromen houdt God gewoon op te bestaan.

Is God dan niet erg kwetsbaar?

Dat is ook mijn grote worsteling. Aan de ene kant denk ik: we hebben het ritme van de eredienst nodig. Dat vaste moment in de week. Want dan weet je dat het doorgaat.
Alleen de werkelijkheid achterhaalt het.

Zolang het werkt, moeten we kerkdiensten blijven organiseren. Ondertussen is het belangrijk om daarnaast andere vormen te creëren, zodat op het moment dat de kerkdienst vervliegt, er andere dingen voor in de plaats zijn gekomen. Dat is de grote uitdaging van dit moment. 

Het is alleen lastig dat die focus op de eredienst er nog altijd is. Dat werkt het zoeken naar nieuwe vormen tegen. Ik hoop dat dat verandert.

Meer informatie over het boek

Deel dit