Vrijzinnig geloven

 

VVP

Overdenking 21 maart 2021

Overdenking 21 maart 2021

Karl van Klaveren is op zondag 21 maart voorgegaan in de Houtrustkerk. Omdat de kerkdiensten zonder bezoekers worden uitgevoerd heeft hij de overdenking opgestuurd. Deze kunt u lezen terwijl u de dienst beluistert via kerkomroep.
 
HOUTRUSTKERKGEMEENTE
Zondag 21 maart 2021
 
 
Thema: ‘Onbegrepen en onooglijk’
 
 
Voorganger – ds. Karl van Klaveren
Cantor-organist – Marieke Stoel
Lector: Joke Hoogakker
 
Orgelspel:  ‘O Lamm Gottes, unschuldig’ BWV 656 variatie 1 en 2, van J. S. Bach
 
Welkom
 
Klokluiden
 
Introïtus: EigenWijs 33: 1 en 3
 
Wees hier aanwezig, God, woon niet in wolken
wees als de stilte, God, gun ons toch rust.
Ga allerwegen God, dat wij u zoeken
ga tot het einde, God, over de dood.
 
Wees van de aarde, God, wees geen ontheemde
wees met de mensen, God, zeg ons uw naam.
Dat wij u vinden, God, hopend op zegen
maak ons gelukkig, God, eens en voorgoed.
 
 
Aansteken van de kaarsen
 
Bemoediging en groet
 
Laten wij ons bemoedigd weten,
ieder op onze eigen plaats,
verenigd in een verlangen en zoeken
naar de bron van liefde, goedheid en trouw
die wij God noemen,
een kracht die ons draagt,
die onze waarheid kent,
die er altijd voor ons is.
 
Vrede van dit eeuwig geheimenis
voor u en voor de wereld,
nu en altijd.
 
 
Lied: ZZZ 703: 1, 2 en 3
 
Veertig dagen nog tot Pasen,
tot de winter is gegaan
en het lengen van de dagen
kou en duister gaan verjagen
en het leven op zal staan.
 
Veertig dagen, weken, jaren
wachten, weten en ervaren
dat iets nieuws, verandering
met vreugd’ en moeite samenging.

 
Gebed voor de wereld
 
Geest van leven,
 
Gij zijt de bron van ons bestaan,
de bedding waarin wij stromen.
Een wilde stroom, met klippen en bochten
en diepe watervallen.
 
Zo kunnen wij U, het Leven, ervaren.
Maar soms ook heel gewoon
als rustig kabbelend water
of een drooggevallen beek.
 
Geef ons nieuwe kracht om te zijn.
Een heilzaam ritme van eb en vloed
vanuit de onmetelijke oceaan
die U bent en in wie wij allen samenkomen.
 
Wees met uw wereld
en de mensen en dieren die er wonen.
Met alle ontheemden en ontrechten.
De ongeduldigen en de mensen die getroffen zijn.
 
Geef allen die daarnaar verlangen
vrede en vrijheid,
verzoening en verbinding met elkaar.
 
Wees met ons land dat zich opmaakt
voor een nieuwe kabinetsformatie.
Geef ons land regeerders met visie,
mensen die willen dienen,
die vrede en samenhang bevorderen
en ook het welzijn van volgende generaties
in het vizier houden.
 
Wees met de zieken en de verslaafden,
de gevangenen en de eenzamen,
met allen die een geliefde missen,
of moeten leven zonder
huis of haard, baan of brood.
 
En geef ons allen uitzicht en hoop.
In Christus’ naam.
 
Amen.
 
 
Lied: EigenWijs 80
 
Wij blijven in het licht geloven
zingen psalmen, schreeuwen psalmen,
fluiten psalmen in het donker.
 
Wij blijven in het licht geloven
zingen psalmen, schreeuwen psalmen,
fluiten psalmen in het donker.
 
 
Lezing: Gerard Reve, ‘Oud en eenzaam’
‘Gerard is een mooie naam,’ meende Appie. ‘Je mag wel eens een borreltje bij me komen drinken,’ liet hij er op volgen, terwijl hij probeerde te glimlachen, doch slechts een grimas op zijn gezicht kon doen verschijnen. Er klonk in die laatste zin, met al zijn gewilde grappigheid, een onbegrijpelijke uitzichtsloosheid. ‘Hij woont hier niet eens,’ lichtte Wallie hem in. ‘Weet je, waar hij zit? Dáár, op de Zwarte Werf.’ ‘Zo, zit je daar, Gerard? vroeg Appie. De snelle vertrouwelijkheid, waarmede hij mijn voornaam, terstond nadat hij die gehoord had, meteen ook bezigde, was mij onaangenaam. ‘En wat doe je daar alzo? Op vakantsie?’
 
Ik probeerde woorden te vinden waarom ik in de grote loods op de Zwarte Werf verbleef, maar ik wist dat ik niet zou kunnen beginnen te spreken zonder te hakkelen en over mijn woorden te struikelen.
 
‘We zijn ... we –’ bracht ik uit. De grauwe, lege watervlakte, waarvan de golfjes een geelachtig, onrein schuim voortbrachten dat, opgestuwd door de wind, het water van het armzalige haventje bedekte, de armetierige bakkerskar met de hopeloze nering er in, het haveloze houten hokje dat een plee of een berghok was maar in ieder geval niets van belang kon bevatten, en de opeengedreven, verweerde rubber kanoos wier schommeling, door het tegen elkaar schuren hunner mottige flanken, een weeklagend gepiep veroorzaakte – het scheen alles de onmacht tot uitdrukking te brengen van de waarheid tegenover een wereld die van die waarheid niet eens kennis wilde nemen, laat staan haar begrijpen.’
 
 
Lied: EigenWijs 68: 1, 2 en 3
 
Wonen overal nergens thuis
aarde mijn aarde mijn moeders huis
vallende sterren de schim van de maan
mensen die opstaan en leven gaan –
mensen veel geluk.
 
Wonen overal even thuis
handel en wandel en huis na huis
loven en bieden op waarheid en waan
wagen en winnen en verder gaan –
mensen veel geluk.
 
 
Evangelielezing: Johannes 1: 1-3 en 19: 1-5
In het begin was het spreken. Het spreken was God nabij. Ja, God was het spreken, en het was God nabij bij het begin. Alle dingen zijn door het spreken geworden, en buiten het spreken om is niets geworden dat geworden is. In het spreken was leven, en het leven was het licht der mensen. En het licht scheen in de duisternis, en de duisternis heeft het niet opgenomen.
 
Daarna nam Pilatus hem mee en liet hem geselen. De soldaten vlochten een kroon van doorntakken en zetten die op zijn hoofd. Ze wierpen hem een purperen mantel om. (...) Zo kwam Jezus naar buiten. En Pilatus zei: ‘Zie, de mens!’
 
 
Lied: ZZZ 186: 1 en 2
 
Wie U mag kennen,
heeft aan woorden niet genoeg,
geen lied dat U beschrijft,
U overstijgt ons diepste denken
onkenbaar maar vermoed.
 
Wij zoeken beelden
uit de wereld om ons heen
die ontoereikend zijn,
U overstijgt zelfs onze dromen,
ongrijpbaar en nabij
 
 
Korte overdenking: ‘Onbegrepen waarheid in een verhaal van Reve’
 
Lieve mensen,
 
een van de meest raadselachtige dingen van het leven is dat er momenten kunnen zijn die je diep raken, maar die een ander niets zeggen. In het fragment dat ik u zojuist voorlas uit Oud en eenzaam van Gerard Reve is zo’n moment op sublieme wijze getekend. Althans, dat dacht ik toen ik het voor het eerst las.
 
3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag 
 
U kent dat wel. Je staat voor je boekenkast. Meer dan de helft van de boeken niet gelezen en je neemt een greep. Een duik in een papieren oceaan die eeuwen aan herinneringen en gedachten in zich draagt. Het is een prachtig tijdverdrijf in deze tijd, dat als voordeel de verrassing heeft en als nadeel dat je teksten uit hun context rukt. Ongeveer zoals we de Bijbel lezen.

 
3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag
 
Ik las dit fragment, denkend aan Reves latere keuze voor de moederkerk, voor het katholicisme, waarover hij zo heerlijk ironisch kon schrijven – ik las dit fragment als een sublieme beschrijving van een schoonheid die geen enkel ander mens ziet, maar die op raadselachtige wijze je oog streelt. Hoor maar, misschien hoort u het ook in dat fragment als ik het nog eens lees:
 
‘De grauwe, lege watervlakte, waarvan de golfjes een geelachtig, onrein schuim voortbrachten dat, opgestuwd door de wind, het water van het armzalige haventje bedekte, de armetierige bakkerskar met de hopeloze nering er in, het haveloze houten hokje dat een plee of een berghok was maar in ieder geval niets van belang kon bevatten, en de opeengedreven, verweerde rubber kanoos wier schommeling, door het tegen elkaar schuren hunner mottige flanken, een weeklagend gepiep veroorzaakte – het scheen alles de onmacht tot uitdrukking te brengen van de waarheid tegenover een wereld die 8 van die waarheid niet eens kennis wilde nemen, laat staan haar begrijpen.’
 
3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag
 
Naar mijn gevoel gaat het hier over een waarheid die niet begrepen wordt. In dit geval door Appie, die meer geïnteresseerd lijkt in de jonge Gerard dan in de raadselachtige schoonheid van de plek waar ze zijn. Een schoonheid die bijna metafysisch oogt, omdat ze iets onthult. De grauwe kaalheid van die plek, die lege watervlakte met schommelende bootje die een weeklagende geluid maken, lijkt de jonge Reve te zeggen dat hij niet begrepen zal worden. Hij is hier nog niet de mystieke dichter, maar een jonge communist. Misschien duidt Reve hier op de Waarheid met een hoofdletter. Zoals in het bekende blad van de partij. Maar ik hoorde er iets heel anders in bij die vluchtige greep naar het boek. Ik hoorde over een waarheid die je kan raken en je ziel in beslag kan nemen, maar voor anderen totaal onzichtbaar blijft. Een schoonheid die ontroert, maar die je buurman of buurvrouw of misschien wel je allernaaste met droge ogen kan passeren.

 
3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag
 
Het was een rare intertekstuele ervaring die ik had, zo staande voor mijn boekenkast en later liggend op bed om het fragment in context te lezen. De een ervaart een tekst zus, de ander zo. Laatst had ik met mensen uit onze kerk en de kerk van Zoetermeer een discussie over de waarheid. Daarin kwam dat ook naar voren. Dat dat de schoonheid van waarheid is en het tragische ervan: dat dingen je enorm kunnen raken, maar dat het altijd een subjectieve ervaring blijft. Een subjectieve waarheid.

3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag
 
We komen daar nooit uit, denk ik. Al kunnen we wel proberen – en literatuur is daar het middel voor – om in de huid van een ander te kruipen. Je kunt proberen om je te verplaatsen in een anders gedachten. Dat is een van de wegen naar het ware mens-zijn, maar ook een weg naar wat je intersubjectieve waarheid zou kunnen 9 noemen. Een waarheid die is opgebouwd uit heel veel subjectieve ervaringen. In zekere zin is de wetenschap zo’n waarheid. En ook onze culturele waarheid zoals die z’n beslag heeft gekregen in de bijvoorbeeld de grondwet.

 
3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag
 
Als je de waarheid zo ziet dan wordt ze een soort netwerk, misschien vergelijkbaar met een grote stad waarin je kunt verdwalen en waarin je elkaar nooit hoeft tegen te komen. Iedere stadbewoner ervaart andere dingen, maar je bent in dezelfde stad. De werkelijkheid is nog oneindig veel complexer. En daarom ervaren we de waarheid van die werkelijkheid ook allemaal anders. Dat is de schoonheid van de waarheid en ook haar tragiek. We zijn allemaal samen in dezelfde wereld en toch ook allemaal alleen in onze ervaring ervan. Maar dat maakt onze ervaring ook wel heel uniek. Want niemand ziet wat wij zien. Niemand ervaart wat wij ervaren.
 
 

Orgelspel: ‘O Lamm Gottes, unschuldig’ BWV 1095 van J. S. Bach
 

Korte overdenking: ‘De onooglijke waarheid van het Johannesevangelie’
 
We lazen uit het evangelie naar Johannes twee befaamde fragmenten. Klassiek geworden teksten. ‘In den beginne was het woord’ en ‘Zie de mens’. Johannes tekent Jezus op een heel eigen wijze. Deze evangelist begint niet in Bethelem of Nazareth, maar bij de oerverhalen. Bij het allereerste begin. Nog voordat dat de wereld er was, zegt hij, was het woord er. Nou ja, woord. Hij heeft het over de logos. Dat is nog wel iets meer dan woord. Dat woord betekent ook daad. Het heeft allerlei connotaties. Ja, het Griekse woord logos duidt ten diepste op het geheim van de werkelijkheid, de oerstructuur van alle dingen. Dat geheim, zegt Johannes, is vlees geworden in die wonderlijke jongeman uit Galilea. Die hemelbestormer. Die dwarsligger. Die luis in de pels van de 10 religieuze leiders van zijn tijd. Die vreemde rabbi. Zelfs de wereldlijke overheden wisten niet wat ze met hem aanmoesten. Opgebracht als misdadiger staat hij daar. Afgeranseld door soldaten. Met een doornenkroon op het hoofd. ‘Zie de mens,’ zegt Pilatus. De evangelist laat Pilatus hier een profetisch woord spreken, maar deze cynische Romeinse stadhouder zei natuurlijk gewoon: ‘Zie hem nou.’ Zo mag je het ook lezen. Het is een dubbelzinnige uitdrukking die zowel de schoonheid als de tragiek van dit moment tekent. Zowel de verheven goddelijkheid als de mensonterende waarheid van dat moment.
 

 3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag

‘Het woord, het geheim van het bestaan, is vlees geworden ,’ zegt Johannes. Het was in de wereld, de wereld is erdoor ontstaan en toch kende de wereld hem niet. Het licht scheen in de duisternis en de duisternis heeft het niet gegrepen.’
 
3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag
 
Met dat soort paradoxen probeert de evangelist zijn ervaring van Jezus te vangen. Want het is natuurlijk vooral zijn eigen waarheid die hij hier verwoord. Hij is door deze mens gegrepen. En waar hij zich over verbaasd is dat de wereld daar niet door gegrepen werd. Het is ook een onooglijk mysterie, dat geheimenis waarin God zich openbaarde in de wereld. Niet in opzichtig machtsvertoon, in fantastische pronk en praal, in de schittering van Napoleon of Alexander de Grote – of Catharina de Grote voor mijn part. Niets van dat alles schildert het evangelie. Een man met een bebloed hoofd, afgeranseld door soldaten. ‘Zie de mens.’
 

3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag

 
Niet, ‘zie God’. Nee, ‘zie de mens’. Juist omdat God zich toont in de allerlaagste, meest vernederde mens, juist omdat die oerkracht zich toont in een volstrekt onschuldig mensenkind dat wordt uitgespuugd door de wereld, juist daarom is er sprake van... God (heel zachtjes). Zo mogen wij geloven dat er zoiets is. Iets waarvoor geen naam is.
 
 3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag
 
In dat verhaal van Reve hoorde ik deze katholieke schittering terug. Die sublieme ervaring van een onbegrepen waarheid, waarmee je moederziel alleen bent. Maar misschien wel dicht bij de kern van dit raadselachtig bestaan. ‘Zie de mens.’ Op de meest onverwachte plaats in het universum tekent Johannes de oergestalte van God. In een rechtszaal. Daar waar criminelen thuishoren. Ja, wat je ook van de katholieke kerk mag zeggen, deze paradox, dit sublieme geheimenis is daar bewaard gebleven. Denk aan al die prachtige pièta’s die de katholieke kerken sieren. Moeder aarde met in haar armen het woord. Het gebroken geheim van deze wereld.
 
 3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag
 
Het woord dat ten onder gaat. Maar juist zo tot nieuw leven wordt gewekt. Het is ook een schitterende metafoor van al onze levenservaring. Zoeken we niet steeds opnieuw woorden voor onszelf. Voor wie we zijn. Voor ons bestaan. Voor hoe het verder moet met onze samenleving. Ja, zijn woorden niet het fundament van onze werkelijkheid? En is het diepste woord uiteindelijk niet toch ongrijpbaar. Is niet alle taal uiteindelijk vlees dat vergaat. Het draagt in zich een ziel die eeuwig is. Die waarheid is. Maar de vorm die we eraan geven is steeds tijdelijk. ‘Zie de mens.’ Een vat vol tegenstrijdigheden. Een geheim vol paradoxen. Gedragen door de taal, het woord. Het woord dat in de beginne was.
 
Amen.
 
 
Orgelspel: ‘O Lamm Gottes, unschuldig’ Canon alla Quinta, BWV 618 van J. S. Bach
 
 
Gebeden – Stilte – Onze Vader
 
Woordenloos geheim, grond van alle dingen,
woord dat mens geworden zijt,
mens in ons, om ons,
mens die ons aanziet.
 
U danken wij dat we het leven hebben gekregen,
dat ons ogen en oren zijn gegeven
die gekoppeld aan ons hart en verstand
zoveel van deze wonderlijke werkelijkheid
kunnen onthullen en openbaren.
 
Laat ons alles wat verborgen blijft
temidden van de verwondering
koesteren als de glans van het geheim
van alle dingen.
 
Heel in het bijzonder denken we vandaag aan
hen die in deze kerk in het huwelijk traden
die hier lief en leed konden delen met God
en de gemeenschap om hen heen.
 
Geef ons woorden om mensen te troosten,
mensen om ons heen die het moeilijk hebben,
mensen die eenzaam zijn misschien,
of geen ander hebben die naar hen luisteren.
 
Of geef dat ons woord daad wordt,
woordenloos de ander tegemnoet komt,
in geheimenis gehuld aanwezig.
 
In de stilte van ons hart zoeken wij uw kracht...
 
(stilte)
 
Bidden we het Onze Vader
dat Jezus ons leerde,
in taal van onze eigen tijd....
 
Bron van zijn,
die ik ontmoet in wat mij ontroert
Ik geef u een naam opdat ik u
een plaats kan geven in mijn leven
Bundel uw licht in mij, maak het nuttig.
Vestig uw rijk van eenheid,
uw enig verlangen,
en handel samen met het onze.
 
Voed ons dagelijks met brood en inzicht,
maak de koorden van fouten los die ons
vastbinden aan het verleden,
opdat wij ook anderen
hun misstappen kunnen vergeven.
Laat oppervlakkige dingen
ons niet misleiden.
 
Want uit u wordt geboren:
de alwerkzame wil,
de levende kracht om te handelen,
en het lied dat alles verfraait
en zich van eeuw tot eeuw vernieuwt.
 

Slotlied: NLB 416: 1, 2 en 4
 
Ga met God en Hij zal met je zijn,
jou nabij op al je wegen
met zijn raad en troost en zegen.
Ga met God en Hij zal met je zijn.
 
Ga met God en Hij zal met je zijn:
bij gevaar, in bange tijden,
over jou zijn vleugels spreiden.
Ga met God en Hij zal met je zijn.
 
Ga met God en Hij zal met je zijn:
tot wij weer elkaar ontmoeten,
in zijn naam elkaar begroeten.
Ga met God en Hij zal met je zijn .
 
 
Uitzending en zegen

Ontvang dan ieder op uw eigen plaats de zegen van God:
 
Gij, Levende,
Eerste en Laatste,
Moeder, Vader, God,
Onuitsprekelijke bron,
Gij, boven onze woorden uit:
 
Zegen uw mensen met ons verbonden
en al uw mensen in deze wereld.
Doe lichten over ons uw Aangezicht
en verbindt ons met uw vrede.
 
Orgel speelt het amen
 
 
Orgelspel: ‘‘O Lamm Gottes, unschuldig’ BWV 656 variatie 3, van J. S. Bach
 
 
 

Deel dit