Vrijzinnig geloven

 

VVP

Overdenking 7 februari

Overdenking 7 februari

Karl van Klaveren is op zondag 7 februari voorgegaan in de Houtrustkerk. Omdat de kerkdiensten zonder bezoekers worden uitgevoerd heeft hij de overdenking opgestuurd. Deze kunt u lezen terwijl u de dienst beluistert via kerkomroep.
 

HOUTRUSTKERK

Zondag 7 februari 2021

 

Thema:

‘Bij name gekend’

 

Mozaiek San Marco Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag 

 
 
 

‘Adam geeft de dieren een naam’

Mozaïek in San Marco, Venetië, 13e eeuw

 

voorganger – ds. Karl van Klaveren

organist – Marieke Stoel

 
Orgelspel
 
Welkom
 
Klokluiden
 
Introïtus: NLB 213: 1
 
Morgenglans der eeuwigheid,
licht aan 't eeuwig Licht onttogen,
stel ons deze ochtendtijd
uwe heerlijkheid voor ogen,
en verdrijf door uwe macht
onze nacht!
 
 
Aansteken van de kaarsen
 
Bemoediging en groet
 
Gedompeld in een wereld
van wit licht,
sneeuw die natuur en cultuur
met elkaar verenigd,
dragen wij ons samenzijn
op aan de Eeuwige,
die liefde is en grond van ons bestaan.
die ons stelt in het licht,
ons roept om tot haar dienst,
die ons vrijheid geeft
en ons vertrouwen vraagt.
 
Vrede zij met u,
de wereld zij vrede.
 
Lied: EigenWijs 90: 1 en 4
 
In de aarde geworteld als bomen
Gebonden, verbonden bestaan
Van verten kun je slechts dromen
Hier is je plek, je huis, je bestaan!
 
En mensen uit aarde geboren,
Ze leiden een dubbel bestaan.
De geest heeft hen uitverkoren:
Adem toch vrij en leef je verhaal!
 
 
Gebed – een kyrielied van Huub Oosterhuis
 
Die Gij geteld hebt,
die kent Gij bij name
en de enige zijt Gij.
 
Die Gij geroepen hebt
om de ziel te zijn van deze wereld
maar geen van ons weet waarom,
wij die smeken U:
 
Zie onze onmacht,
in ons zoeken naar
wat waar en goed is.
Zie allen die leven op aarde,
nietig, onzeker.
 
Dat niet verstommen zal
ons lied, ons hart,
Dat niet vertroebeld worden
de ogen van onze ziel,
Dat moge groeien onder ons
de liefde van allen voor allen,
Dat wij niet stikken in onszelf
maar open gaan.
 
 
Lied: Tussentijds 75: 1 en 3
 
Wat vrolijk over u geschreven staat:
Dat Gij zijt de gloed van al wat leeft,
De ziel die vonkt of als een brand uitslaat,
De adembron die ons te drinken geeft.
 
Wat vurig staat geschreven dat Gij komt,
‘redden wat verloren is dat woord’,
Dat Gij het hart hebt, ogen dat Gij hoort,
‘Ik zal er zijn’, zonsopgang, nieuw verbond.
 
 
Inleiding op de lezingen
 
‘De keizer zonder kleren’. Zo zou je het mozaïek kunnen noemen dat te vinden is op de voorkant van de liturgie. Het maakt deel uit van een reeks scènes in de meest zuidelijke koepel van het atrium van San Marco in Venetië die het verhaal van de schepping en val uitbeelden.
 
Aan de linkerkant zien we God op de troon die zijn hand opheft en Adam opdracht geeft om de dieren een naam te geven. Adam staat naakt in een paradijselijk landschap met bomen en bloeiende planten. Hij steekt de wijsvinger van zijn rechterhand uit terwijl hij de dieren namen geeft en zijn linkerhand op de kop van een grijnzende leeuw laat rusten, alsof hij een tamme hond aait. De andere wezens omvatten zowel huisdieren als wilde dieren, waaronder luipaarden en beren, maar ook paarden, schapen en kamelen. Het gedierte is afgebeeld in paren wat vooruit loopt op de schepping van Eva.
 
Adams staande houding weerspiegelt waarschijnlijk zijn heerschappij over de dieren. Reeds vroegchristelijke schrijvers beweerden dat Adams rechtopstaande houding een teken was van 5 zijn koninklijke macht. Over die macht en het geven van namen zal het gaan in deze dienst.
 
We lezen om te beginnen uit psalm 147. Een loflied op de Schepper en de natuur...
 
 
Lezing uit psalm 147 (Naardense Bijbelvertaling)
 
‘Alleluia! Want muziek voor onze God,
dat is goed, ja, lieflijk en passend is een lofzang!
Die Jeruzalem herbouwt is de Ene,
Israëls verjaagden stuwt hij weer bijeen;
die geneest verbrokenen van hart,
hun verwondingen verbindt.
 
Die voor sterren hun aantal uittelt,
voor die alle uitroept hun namen.
Groot is onze Heer, overvloedig in kracht,
zijn verstand is niet te tellen;
die gebogenen doet staan is de Ene,
die bozen ten val brengt ter aarde toe.
 
Buigt voor de Ene met een danklied,
musiceert met de harp voor onze God!-
die met wolkendekens de hemelen afdicht,
die over de aarde aanricht een regen,
die op bergen gras doet ontspruiten;
die aan ’t gedierte brood geeft,
de zonen van een raaf waar zij om roepen.
 
Niet de paardenkracht bevalt hem,
niet in de schenkels van de man schept hij behagen:
behagen heeft de Ene in wie hem vrezen,
in het verbeiden van zijn vriendschap.’
 
 
Lied: Tussentijds 49: 1 en 2
 
De steppe zal bloeien,
de steppe zal lachen en juichen;
de rotsen die staan vanaf de dagen der schepping,
staan vol water, maar dicht –
de rotsen gaan open.
Het water zal stromen,
het water zal tintelen, stralen,
dorstigen komen en drinken.
De steppe zal drinken,
de steppe zal bloeien,
de steppe zal lachen en juichen.
 
De ballingen keren,
zij keren met blinkende schoven;
die gingen in rouw tot aan de einden der aarde
één voor één, en voorgoed –
die keren in stoeten.
Als beken vol water,
als beken vol toesnellend water,
schietend omlaag van de bergen.
Als lachen en juichen,
die zaaiden in tranen,
die keren met lachen en juichen.
 
 
Lezing uit Genesis 2 (Nieuwe Bijbelvertaling)
 
Uit het eerste boek van de Bijbel het verhaal van Adam en de dieren...
 
‘God, de Eeuwige, dacht:
Het is niet goed dat de mens alleen is,
ik zal een helper voor hem maken
die bij hem past.
Toen vormde hij uit aarde
alle in het wild levende dieren en alle vogels,
die hij bracht bij de mens
om te zien welke namen de mens ze zou geven:
zoals de mens elk levend wezen zou noemen,
zo zou het heten.
 
De mens gaf namen aan al het vee,
aan alle vogels en alle wilde dieren,
maar hij vond geen helper
die bij hem paste.
De mens riep namen uit voor al het vee,
voor het gevogelte des hemels
en voor alle wildleven van het veld;
maar voor de mens vond hij
geen hulp als zijn tegenover.’
 
 
Lied: NLB 747: 1
 
Eens komt de grote zomer
Waarin zich ’t hart verblijdt
God zal op aarde komen
Met groene eeuwigheid
De hemel en de aarde
wordt stralende en puur
God zal zich openbaren
In heel zijn creatuur.
 
 
Gedachten bij de psalm
 
Lieve mensen, ooit hoorde ik het verhaal van ouders die besloten hadden om bij de geboorte van hun zoon een kaartje te sturen waarop wel de naam stond van hun kind, maar niet hun eigen naam. Ze vonden dat hun kind niet hun eigendom was, maar als een zelfstandig wezen ter wereld was gekomen. Vreemd natuurlijk om dat te doen, maar goed beschouwd ook wel origineel. Een gebaar waar wel voor te zeggen valt. Ten slotte komt het nog vaak genoeg voor dat ouders hun kinderen claimen. Ja, er zijn genoeg mensen, misschien ook wel mensen die naar deze dienst luisteren, die het slachtoffer zijn geworden van dominante ouders.
 

3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag

De ouders die ik ten tonele voerde, wilden het tegendeel zijn van dominant. Zij vonden dat kinderen baas zijn over eigen bestaan. Al ben ik, net als u waarschijnlijk, wel benieuwd hoe ze hun kind uiteindelijk hebben opgevoed. Want een zeker gezag kan geen kwaad, zou je zeggen. De tijd van de vrije opvoeding ligt al weer ver achter ons. Ik denk dat wij in onze tijd vooral de balans proberen te vinden tussen die beide uitersten: tussen ouderlijk gezag en ouderlijke liefde, tussen het stellen van regels en eigen verantwoordelijkheid geven aan je kind.
 

3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag

We lazen vanmorgen uit de eerste hoofdstukken van Genesis. Oertaal die het wezen van de mens schouwt in beeldrijke verhalen. Die mooie teksten bevatten echter ook hobbels en hindernissen. Een van de meest omstreden verzen uit deze scheppingsliederen is 1 vers 28 waar staat: ‘Wees vruchtbaar en word talrijk, bevolk de aarde en breng haar onder je gezag: heers over de vissen van de zee, over de vogels van de hemel en over alle dieren die op de aarde rondkruipen.’
 

3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag

In onze tijd, die kampt met een ecologische crisis die vooral te danken is aan de geldingsdrang van mensen, zijn dat problematische woorden. ‘Heersen’ doet ons vooral denken aan dominantie. Is deze bijbeltekst de oorsprong van onze achteloze omgang met de schepping? Dat is een knellende vraag. Een vraag die (als het door kan gaan) in de komende maanden hier in deze kerk zal worden besproken in een lezing van professor Rick Benjamins, getiteld ‘Vrijzinnig en groen’.
 

3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag

Ik wil er in deze dienst ook mijn licht over laten schijnen. Want het is een belangrijke vraag. Er wordt wel gezegd, en dat vind ik wel een goede weg, dat het probleem een vertaalkwestie is. Want het woord ‘heersen’ in Genesis 1:28 zou je ook kunnen vertalen als ‘beheren’. Dan klinkt dat omstreden bijbelvers al heel anders. Want dat de mens andere diersoorten de baas is, is duidelijk. Maar de vraag is wat voor heer we zijn. Zijn we een heer zoals Christus? Een heer zoals de Schepper dat is? Of een heer die domineert, een heer die de baas speelt? Ja, hoe moeten we dat omstreden woord ‘heersen’ uit de Bijbel verstaan?
 

3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag

Er ging me deze week een licht op toen ik bezig was met een boek van Jonathan Sacks, een Britse rabbijn wiens commentaren op de Tora ik momenteel vertaal voor uitgeverij Skandalon. Sacks schrijft en ik citeer: ‘Er is een mooi vers in de Psalmen dat zegt dat God het getal van de sterren bepaalt en de sterren bij name noemt. Een naam is een kenmerk van uniciteit. Namen onderscheiden ons als individuen. Alleen wat we waarderen, geven we een naam. Een van de meest huiveringwekkende daden van ontmenselijking in de vernietigingskampen van nazi-Duitsland was dat degenen die daar binnenkwamen nooit met hun naam werden aangesproken. In plaats daarvan kregen ze, op hun huid gegraveerd, een nummer. God geeft zelfs de sterren een naam.’ Einde citaat.
 

3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag

Sacks verwijst hier naar de psalm die wij zojuist met elkaar hebben gelezen. Een scheppingslied waarin Gods zorg voor de dingen doorklinkt. God geeft de dieren te eten, voedt de jongen van de raaf. Nee, niet alleen mensen vormen het is doel van Gods zorg. Dat blijkt heel mooi uit dat vers waarin hij zelfs namen geeft aan de sterren. Dingen een naam geven is in de Bijbel geen daad van dominantie, maar van liefdevolle zorg. Psalm 147 is doordrenkt van die gedachte: van het idee dat God geen kille naamloze en gezichtsloze macht is, maar een macht vol mededogen. Hoe dat geheimenis er verder ook mag uitzien: de Bijbel zegt dat God een bevrijdende kracht is die om de wereld geeft. God geneest de verbrokenen van hart, zegt de psalmdichter, hij/zij schept geen behagen in paardenkracht, maar in het verbeiden van haar vriendschap. Ja, hoezeer de wereld soms ook een kil en hard universum lijkt, dat niet om mensen maalt, deze dichter gelooft dat het hart van de schepping goed is. Dat mededogen, het gevoel dat in mensen huist, ook het hart is van de universum waarin we wonen.
 

3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag

Lezend in het boek van rabbijn Sacks over een God die de sterren een naam geeft, besefte ik dat zijn uitleg ook van betekenis is voor het verstaan van Genesis 2 waar Adam opdracht krijgt om de dieren een naam te geven. Plotseling realiseerde ik me dat ik dat verhaal onbewust altijd vrij wetenschappelijk heb gelezen. Ik zag bij dit verhaal de Griekse wijsgeer Aristoteles voor me, die als de eerste bioloog op aarde, bezig was om het dierenrijk in te delen in klassen en soorten. Maar dat is helemaal niet de bedoeling van dit verhaal. Maar dit scheppingsverhaal is, zo blijkt als je het goed leest, een liefdesgeschiedenis. De mens is in dit verhaal op zoek naar een partner en geeft daarom de dieren een naam. Natuurlijk, uiteindelijk blijken de dieren geen werkelijk tegenover, dat wil zeggen: niet opgewassen tegen de mens. En daarom schept God de vrouw. Maar daar gaat het me niet om. Waar het me om gaat is die vraag die ook Rick Benjamins zal bespreken in ons midden: of dat omstreden vers uit Genesis 1 verantwoordelijk is voor de genadeloze heerschappij die wij voeren over de schepping. Als je die opdracht om te ‘heersen’ over de natuur belicht vanuit dit verhaal dan wordt duidelijk dat het een heersen of beheren vanuit zorg en liefde dient te zijn. Dat de dieren onze eerste partners op aarde waren. Nog voordat we leerden spreken en in elkaar een tegenover vonden.
 

3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag

Ja, naamgeving is in de Bijbel een teken van intimiteit, niet van wetenschappelijke registratiezucht of begripsdrang. Het is geen hokjesgeest die Adam drijft om de dieren een naam te geven, maar een gevoel van nabijheid. Zoals ook ouders hun kind een naam geven uit liefde. Om duidelijk te maken dat ze dit kwetsbare leven, dit onbeholpen schepseltje niet zien als een willekeurig ding, maar als een kostbaar geschenk. Daarom krijgen we een naam...
 
 
Lied: EigenWijs 45: 1 en 2
 
Wij komen als geroepen
en aan het licht gebracht.
Het leven te begroeten
heeft God ons toegedacht.
Wij komen als geroepen,
getekend door een naam,
Van ongeweten toekomst,
de mede-erfgenaam.
 
Geroepen om te leven,
gehouden aan zijn woord,
Van uitgesproken vrede,
van liefde ongehoord.
Herboren, uitgetogen,
uit de toevalligheid,
Bestemd voor de genade,
het donker al voorbij.
 
 
Gedachten bij een gedicht van Michaelis
 
Onze menselijke waardigheid is dus gesymboliseerd in het feit dat we een naam hebben – of liever gezegd: een naam hebben gekregen. Nee, we zijn niet met een naam geboren. God laat het aan ons mensen over om de dingen namen te geven, om de dingen te waarderen, dat wil zeggen: waarde toe te kennen aan het leven in al zijn vormen en gedaanten.
 

3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag

Ik hoorde deze week op de radio een gesprek met Hanny Michaelis, de dichteres met wie Gerard Reve kort na de oorlog samenwoonde. Een van haar mooiste gedichten heet ‘Als de maat vol is’. Het eindigt als volgt:
 
     als de maat vol is en het uur gunstig
     wekt het andante ...
     in het onmerkbaar verflenzend zomergroen
     en de verveloze achterkanten van huizen
     de roes van melancholie
     waardoor het mogelijk lijkt
     vrede te sluiten met het bestaan,
     dat aan volstrekte zinloosheid
     zijn zin ontleent
 
Vooral het slot van het gedicht bleef bij me hangen: ‘het bestaan dat zijn zin ontleent aan zinloosheid’? Eerst begreep ik het niet. Het klinkt als een raadselachtige paradox. En dat is misschien ook wel de bedoeling. In deze schijnbare tegenstelling ligt een diepe wijsheid verscholen. De dichter wil, denk ik, zeggen dat de dingen van zichzelf geen zin hebben. Pas als wij de dingen zien en waarderen krijgen ze waarde. Door onze blik, onze manier van kijken krijgen die al die mysterieuze verschijnselen van het leven zin. Niet alleen de mens. Maar ook de verveloze achterkanten van huizen, die – als je er oog voor hebt – oogverblindend mooi kunnen zijn. Michaelis zingt de lof van verflenzend zomergroen. Ja, alles heeft haar eigen schoonheid. De dichter geeft ze hier geen naam, maar geeft er wel woorden aan, aan die vergeten pracht van het alledaagse.
 

3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag

Ja, namen geven, woorden geven aan de dingen. Het is wezenlijk. Ook in de beruchte toeslagenaffaire is dat gebleken. Duizenden mensen werden nummers. Ze werden niet bij name gekend. Nee, hun naam werd een stopteken. Een vignet van hun afkomst. Een allochtone naam was verdacht. Pas toen premier Rutte deze mensen persoonlijk ontmoette, in de ogen keek en hun verhalen hoorde – pas toen drong het door tot de regeerders wat er was gebeurd.
 

3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag

Ook wij regeren. We regeren de wereld – samen. Met zijn allen voeren wij heerschappij over de dieren en de dingen. Zijn ze veilig in onze hand? Verwonderen we ons nog over hun schoonheid? Verwonderen we ons nog over het water dat ons schoonwast in de morgen. Het brood dat we in de mond nemen en ons verzadigt. Beseffen we nog dat we dit alles hebben met een doel. Niet om het hebben zelf, maar om het tot zijn bestemming te laten komen. Ja, alles heeft een bestemming. Een bestemming die besloten ligt in de naam. Daarom moeten we voorzichtig zijn met de namen die we dingen geven.
 

3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag

Als we over human resources spreken, ‘menselijke hulpbronnen’, maken we van mensen nummers. Ook dieren zouden we niet moeten objectiveren. Daar is sprake van als we ze een oormerk geven en deel maken van wat we ‘de bioindustrie’ noemen. Zoiets past niet. Want Adam, die de dieren een naam gaf, deed dat omdat hij op zoek was naar een tegenover, een partner.
 

3 leaf clover BLK d07bfe01 8e20 4953 bb88 9800d117c8ff 1024x1024 Overdenking 7 februari Houtrustkerk Den Haag

Ja, mens en dier zijn partners – ook al zijn ze niet gelijkwaardig. Alle dingen op aarde zijn onze levenspartner. Aan ons de taak om de dieren en de dingen niet te overheersen, maar tot hun doel te brengen: door de aarde te beheren, te behoeden, te bewerken en te bewaren.
 
Amen.
 
 
Orgelspel
 
Gebeden – Stilte – Onze Vader
 
Geheimenis van leven, grond van ons bestaan,
Wij danken u voor de naam die ons is gegeven,
het simpele feit dat we worden gezien,
erkend zijn door andere mensen.
 
Dat is niet vanzelfsprekend,
en misschien zijn er onder ons ook,
die zich niet gezien voelen,
die nooit bij name worden genoemd.
 
Wees hen nabij en geef ook ons de ogen
om hen te zien en niet alleen
vervuld te zijn van onszelf en elkaar.
 
Geef dat we ook in de dieren en de dingen
het geheimenis ervaren, het wonder,
de vingerafdruk van uw liefde
en schoonheid.
 
Wees met de wereld die zucht
en steunt, piept en kraakt
onder de last die wij mensen
haar opleggen.
 
Geef ons verstand en vooral
ook verantwoordelijkheidsgevoel,
om te doen wat gedaan moet worden.
 
Geef onze wereld en ons land
leiders die ons naar de toekomst loodsen,
een toekomst vol recht en vrede,
geborgenheid en liefde voor iedereen.
Mens en dier, slaaf en vrije,
man en vrouw, homo en hetero,
en al die andere kleuren
waarin u uw schepping tekende.
 
Wees met de mensen die zuchten
door ziekte of zorg,
eenzaamheid of rouw,
baanloosheid of een relatiebreuk.
 
In de stilte van ons hart
zoeken wij uw rust en kracht...
 
(stilte)
 
Bidden we het Onze Vader
dat Jezus ons leerde,
in taal van ons eigen tijd....
 
Bron van Zijn,
die ik ontmoet in wat mij ontroert
Ik geef u een naam opdat ik u
een plaats kan geven in mijn leven
Bundel uw licht in mij, maak het nuttig.
Vestig uw rijk van eenheid,
uw enig verlangen,
en handel samen met het onze.
 
Voed ons dagelijks met brood en inzicht,
maak de koorden van fouten los die ons
vastbinden aan het verleden,
opdat wij ook anderen
hun misstappen kunnen vergeven.
Laat oppervlakkige dingen
ons niet misleiden.
 
Want uit u wordt geboren:
de alwerkzame wil,
de levende kracht om te handelen,
en het lied dat alles verfraait
en zich van eeuw tot eeuw vernieuwt.
 
 
Slotlied: EigenWijs 87: 1 en 3
 
Ga dan op weg
En laat hoop en verwachting je leiden
Ook al zijn pijn en verdriet
Door geen mens te vermijden
Wees niet bevreesd
Ga en vertrouw op de Geest,
Die je van angst zal bevrijden.
 
Ga dan op weg
En schudt af al je twijfels en zorgen
Ga en ontdek
Wat vandaag nog voor jou is verborgen
Houd op het licht
Altijd je ogen gericht
Dat zal je kracht zijn voor morgen
 
 
Uitzending en zegen
 
Ontvang dan ieder op uw eigen plaats de zegen van God:
 
Gij, Levende,
Eerste en Laatste,
Moeder, Vader, God,
Onuitsprekelijke bron,
Gij, boven onze woorden uit:
 
Zegen uw mensen die hier zijn en
al uw mensen in deze wereld
doe lichten over ons uw Aangezicht
en verbindt ons met uw vrede.
 
 
Orgelspel
 
 
 

 

 
 
 
 
 

Deel dit